واژه‌نامهٔ تخصصی فارسی–انگلیسی طرحواره درمانی

رویکردی یکپارچه در روان‌درمانی که برای فهم و تغییر الگوهای دیرپای هیجانی، شناختی، بدنی و بین‌فردی از مفاهیم طرحواره، سبک مقابله‌ای، ذهنیت و نیازهای هیجانی استفاده می‌کند.

الگوی فراگیر و دیرپایی دربارهٔ خود و رابطه با دیگران که از خاطره، هیجان، شناخت و احساس بدنی تشکیل می‌شود و معمولاً در کودکی یا نوجوانی شکل می‌گیرد.

حالت فعال و لحظه‌ای فرد که در آن مجموعه‌ای از طرحواره‌ها، هیجان‌ها، احساس‌های بدنی و پاسخ‌های مقابله‌ای بر تجربه و رفتار غالب می‌شوند.

نیازهای رشدی انسان به پیوند ایمن، خودمختاری، آزادی بیان نیاز و هیجان، خودانگیختگی و بازی و حدومرزهای واقع‌بینانه.

جهت کلی و نسبتاً تکرارشوندهٔ برخورد با درد طرحواره؛ در مدل کلاسیک شامل تسلیم، اجتناب و جبران افراطی است.

فکر، احساس یا رفتار مشخصی که فرد در یک موقعیت برای کنارآمدن با فعال‌شدن طرحواره به کار می‌گیرد؛ یک سبک می‌تواند پاسخ‌های گوناگونی داشته باشد.

یکی از پنج خوشه‌ای که طرحواره‌ها را بر پایهٔ مضمون مشترک و نیازهای رشدی مرتبط گروه‌بندی می‌کند.

برجسته‌شدن طرحواره در پاسخ به محرکی که از نظر هیجانی یا معنایی به تجربه‌های مرتبط با آن نزدیک است.

فرایندی که در آن سوگیری‌های شناختی، انتخاب موقعیت‌ها و پاسخ‌های مقابله‌ای، پیام قدیمی طرحواره را تقویت می‌کنند.

کاهش شدت، فراگیری و نفوذ طرحواره و افزایش توانایی فرد برای دیدن واقعیت امروز و پاسخ سالم‌تر به نیازها؛ نه پاک‌شدن کامل گذشته.

ویژگی‌های زیستی و اولیهٔ واکنش‌پذیری هیجانی که در تعامل با محیط رشد می‌توانند بر شکل‌گیری و بیان طرحواره‌ها اثر بگذارند.

تجربهٔ رابطه‌ای نسبتاً باثبات و قابل‌اعتماد که امنیت، مراقبت، پذیرش، همدلی و امکان ترمیم گسست‌ها را فراهم می‌کند.

ظرفیت تجربهٔ خود به‌عنوان فردی متمایز، تصمیم‌گیری، انجام مسئولیت و درخواست کمک بدون وابستگی یا بی‌نیازی افراطی.

امکان شناخت و بیان محترمانهٔ احساس، ترجیح، نیاز و مخالفت بدون ترس دائمی از تنبیه، شرم یا ازدست‌دادن رابطه.

ظرفیت تجربهٔ کنجکاوی، خلاقیت، لذت، شوخ‌طبعی، حرکت و استراحت در کنار مسئولیت.

توانایی تحمل ناکامی، رعایت حقوق متقابل، پذیرش پیامد و تنظیم خواستهٔ فوری با هدف بلندمدت.

کمبود، افراط، آسیب یا شرایطی که مانع پاسخ متعادل به یک نیاز هیجانی اساسی می‌شود.

حوزه‌ای شامل انتظار برآورده‌نشدن قابل‌اعتماد نیاز به امنیت، ثبات، مراقبت، پذیرش و تعلق.

حوزه‌ای مرتبط با دشواری تجربهٔ استقلال، شایستگی، هویت متمایز و رویارویی ایمن با جهان.

حوزه‌ای مرتبط با دشواری در مرزهای متقابل، خودکنترلی، تحمل ناکامی، مسئولیت‌پذیری یا توجه به حقوق دیگران.

حوزه‌ای که در آن تمرکز افراطی بر نیاز، واکنش یا تأیید دیگران ممکن است به بهای نیازها و بیان اصیل خود تمام شود.

حوزه‌ای با تأکید افراطی بر کنترل، قواعد، عملکرد، جلوگیری از خطا یا جنبه‌های منفی که خودانگیختگی و بیان هیجان را محدود می‌کند.

انتظار پایدارِ دریافت‌نکردن مراقبت، همدلی یا حمایت کافی

انتظار ناپایداری، فقدان یا در دسترس نبودن پیوندهای مهم

انتظار آسیب، سوءاستفاده، تحقیر یا فریب از سوی دیگران

احساس متفاوت‌بودن و تعلق‌نداشتن به گروه یا جامعه

باور به معیوب، نامطلوب یا دوست‌نداشتنی‌بودن خود

انتظار شکست یا پایین‌تر بودن عملکرد نسبت به دیگران

باور به ناتوانی در ادارهٔ مسئولیت‌های روزمره بدون کمک

ترس افراطی از وقوع قریب‌الوقوع فاجعه‌ای که مهارشدنی نیست

درهم‌تنیدگی افراطی با دیگری و رشد ناکافی هویت مستقل

واگذاری افراطی کنترل برای دوری از خشم، تلافی یا ترک

تمرکز داوطلبانه و افراطی بر نیاز دیگران به بهای نیاز خود

وابستگی افراطی ارزشمندی به تأیید، توجه یا جایگاه بیرونی

باور به برتری یا استثنا بودن از قواعد متقابل

دشواری پایدار در تحمل ناکامی یا مهار تکانه برای هدف بلندمدت

مهار افراطی احساس، تکانه یا بیان خود برای پیشگیری از پیامد منفی

فشار پایدار برای رسیدن به معیارهای بسیار بالا

تمرکز پایدار بر جنبه‌های منفی و کم‌رنگ‌دیدن پیامدهای مثبت

باور به اینکه خطا باید سخت مجازات شود و بخشش دشوار است

سبکی که در آن فرد پیام طرحواره را درست یا اجتناب‌ناپذیر فرض می‌کند و به شیوه‌ای هماهنگ با آن احساس، فکر یا رفتار می‌کند.

سبکی که در آن فرد می‌کوشد با موقعیت، هیجان، فکر، خاطره یا رابطهٔ فعال‌کنندهٔ طرحواره تماس پیدا نکند.

سبکی که در آن فرد در جهت مخالف پیام طرحواره حرکت می‌کند، اما به شکلی خشک، شدید، کنترل‌گر یا نامتناسب.

رفتاری برای جلوگیری از پیامد ترسناک که ممکن است اضطراب را کوتاه‌مدت کم کند، اما فرصت آزمودن واقعیت تازه را نیز محدود سازد.

فایده‌ای که یک پاسخ یا ذهنیت برای کاهش درد، حفظ پیوند، کنترل خطر یا جلوگیری از آسیب‌پذیری داشته یا هنوز دارد.

پاسخی متناسب، انتخاب‌پذیر و منعطف که نیاز فرد، واقعیت موقعیت، حقوق دیگران و پیامد بلندمدت را با هم در نظر می‌گیرد.

حالت‌هایی که هیجان‌ها و نیازهای بخش کودک را به شکلی فوری و پرقدرت حمل می‌کنند.

ذهنیتی که ترس، تنهایی، شرم، درماندگی، فقدان یا نیاز شدید به امنیت، پیوند و مراقبت را تجربه می‌کند.

ذهنیتی که خشم و اعتراض ناشی از بی‌عدالتی، بدرفتاری، محدودشدن یا برآورده‌نشدن نیاز را حمل می‌کند.

صورت بسیار برانگیخته و فوریت‌دار خشم کودک که در آن خطر ازدست‌رفتن کنترل یا آسیب بیشتر است.

ذهنیتی که میل یا پاداش فوری را با فرصت کم برای مکث و سنجیدن پیامد دنبال می‌کند.

ذهنیتی همراه با دشواری تحمل ناکامی یا ماندن پای کار دشوار و ملال‌آور تا رسیدن به هدف.

حالت سالمی که ظرفیت امنیت، تعلق، محبت، بازی، رضایت، کنجکاوی و خودانگیختگی را نشان می‌دهد.

پیام‌ها و شیوه‌های درونی‌شده‌ای که نیاز، هیجان یا خطا را با تنبیه، تحقیر، فشار یا گناه پاسخ می‌دهند.

صدای درونی‌ای که خطا، ضعف یا نیاز را سزاوار مجازات، تحقیر، محرومیت یا طرد می‌داند.

فشار درونی خشک برای عملکرد، کنترل، فداکاری یا رعایت معیارهای بسیار سخت.

حالت‌هایی که پاسخ مقابله‌ای مشخصی برای محافظت در برابر درد طرحواره یا هیجان کودک بر آن‌ها غالب است.

ذهنیتی که خواسته یا پیام دیگری را می‌پذیرد، نیاز و نظر خود را کنار می‌گذارد و بیش‌ازحد سازگار می‌شود.

ذهنیتی اجتنابی که با بی‌حسی، فاصلهٔ عاطفی یا قطع ارتباط، فرد را از درد و نیاز دور می‌کند.

ذهنیتی اجتنابی که با فعالیت، مصرف یا تحریک تکراری، هیجان دردناک را موقتاً خاموش می‌کند.

ذهنیتی جبران‌گر که با نمایش برتری، حق ویژه، موفقیت یا بی‌نیازی از شرم و کوچکی فاصله می‌گیرد.

ذهنیتی جبران‌گر که با تهدید، تحقیر، اجبار یا حمله می‌کوشد قدرت و کنترل ایجاد کند و آسیب‌پذیری را عقب براند.

حالت سالمی که واقعیت را می‌سنجد، از بخش آسیب‌پذیر مراقبت می‌کند، پیام‌های ناکارآمد را محدود می‌کند و پاسخ مسئولانه و منعطف می‌سازد.

جابه‌جایی میان حالت‌های طرحواره‌ای؛ این تغییر می‌تواند تدریجی یا سریع و در پاسخ به محرک‌های درونی یا بیرونی باشد.

نقشهٔ مشترک و قابل‌بازبینی درمانگر و مراجع از نیازها، طرحواره‌ها، محرک‌ها، ذهنیت‌ها، مقابله، عوامل محافظ و اهداف درمان.

فرایند گردآوری و تفسیر اطلاعات از مصاحبه، تاریخچه، مشاهده، ابزارها و بافت زندگی برای فهم مشکل و برنامه‌ریزی درمان.

توجه ساختاریافتهٔ فرد به تجربه‌ها و الگوهای خود برای افزایش آگاهی؛ بدون اینکه به‌تنهایی نتیجهٔ تشخیصی قطعی بسازد.

بررسی اولیه برای شناسایی احتمال نیاز به ارزیابی بیشتر؛ نتیجهٔ مثبت غربالگری معادل تشخیص نیست.

رویداد بیرونی یا درونی‌ای که طرحواره، هیجان یا ذهنیتی را فعال می‌کند.

ساخت و بازبینی نقشهٔ مشکل با مشارکت فعال مراجع، به‌جای تحمیل توضیحی قطعی از سوی درمانگر.

ابزار خودگزارشی برای سنجش شدت نسبی طرحواره‌های ناسازگار اولیه؛ نمرهٔ آن باید همراه با اطلاعات بالینی تفسیر شود.

ابزار خودگزارشی برای بررسی شدت نسبی ذهنیت‌های طرحواره‌ای؛ نسخه و شواهد روان‌سنجی فرم مورد استفاده اهمیت دارد.

ثبت موقعیت، محرک، معنا، هیجان، بدن، ذهنیت، پاسخ مقابله‌ای، نیاز و پیامد برای دیدن چرخه در زندگی واقعی.

استفادهٔ محتاطانه از تصویرسازی یا گفت‌وگوی صندلی‌ها برای روشن‌ترشدن هیجان، نیاز، خاطره و ذهنیت‌های فعال در چارچوب درمان.

بررسی توضیح‌ها و وضعیت‌های بالینی متفاوتی که ممکن است نشانه‌های مشابه ایجاد کنند؛ طرحواره یا ذهنیت به‌تنهایی تشخیص نیست.

توانمندی، رابطه، منبع یا شرایطی که خطر را کاهش می‌دهد و به تنظیم، تاب‌آوری یا تغییر سالم کمک می‌کند.

ارائهٔ اطلاعات قابل‌فهم دربارهٔ مدل، مفاهیم و چرخه‌ها با هدف افزایش زبان مشترک و انتخاب آگاهانه.

مداخلاتی برای بررسی پیام طرحواره، شواهد، قواعد سخت، پیش‌بینی‌ها و ساخت پاسخی واقع‌بینانه‌تر و مهربان‌تر.

مداخلاتی که با هیجان، خاطره، احساس بدنی، نیاز و ذهنیت فعال کار می‌کنند؛ مانند بازسازی تصویر ذهنی و کار با صندلی‌ها.

روش تجربه‌نگری که در آن معنای هیجانی تصویر یا خاطره با ورود حفاظت، اعتباربخشی، مرز یا پاسخ تازه پردازش می‌شود.

گفت‌وگوی ساختاریافته میان صداها یا ذهنیت‌های مختلف با استفاده از جایگاه‌های جدا برای روشن‌کردن هیجان، پیام، نیاز و پاسخ سالم.

مداخلاتی که فهم و تجربهٔ تازه را به رفتارهای مشخص، تدریجی و قابل‌بررسی در زندگی روزمره منتقل می‌کنند.

تمرین پاسخ‌های تازه‌ای که چرخهٔ طرحواره و مقابلهٔ ناسازگارانه را بازتولید نمی‌کنند و به نیاز سالم نزدیک‌ترند.

استفادهٔ هدفمند و اخلاقی از رابطهٔ درمانی برای اعتباربخشی، تجربهٔ اصلاحی، مرزبندی و مواجهه با الگوهای ناسالم.

پاسخ حرفه‌ای درمانگر به بخشی از نیازهای سالم مراجع در حدود اخلاقی و واقعی رابطهٔ درمانی، با هدف تقویت خودمختاری و بزرگسال سالم.

درک و اعتباربخشی به منشأ و کارکرد حفاظتی الگو، همراه با روبه‌روشدن روشن و محترمانه با هزینه‌ها و مسئولیت تغییر.

رابطهٔ حرفه‌ای درمانگر و مراجع که زمینهٔ امنیت، همکاری، بازخورد، مرز و تجربهٔ بین‌فردی تازه را فراهم می‌کند.

تجربه‌ای تازه و معنادار که انتظار قدیمی طرحواره را به چالش می‌کشد و امکان پاسخ سالم‌تر را افزایش می‌دهد.

شناخت و قابل‌فهم‌دانستن تجربهٔ هیجانی فرد در بافت آن، بدون اینکه هر برداشت یا رفتار الزاماً درست یا پذیرفتنی دانسته شود.

روشن‌کردن حدود، مسئولیت‌ها و رفتارهای پذیرفتنی برای حفظ ایمنی، احترام و حقوق خود و دیگران.

متن کوتاهی برای یادآوری پیام طرحواره، نیاز فعال، واقعیت امروز و پاسخ سالم‌تر در زمان فعال‌شدن الگو.

توانایی شناخت، تحمل و تعدیل هیجان و انتخاب پاسخ متناسب، بدون سرکوب کامل یا عمل تکانشی.

میزانی که شواهد نشان می‌دهد یک ابزار واقعاً سازه یا کاربرد مورد ادعای خود را می‌سنجد.

میزان ثبات و دقت نسبی نمره‌های یک ابزار در شرایط تعریف‌شده؛ پایایی به‌تنهایی روایی را تضمین نمی‌کند.

حوزهٔ طراحی و ارزیابی ویژگی‌های اندازه‌گیری ابزارهای روان‌شناختی، از جمله روایی، پایایی و خطای اندازه‌گیری.

شیوه‌ای که در آن فرد تجربه یا رفتار خود را پاسخ می‌دهد؛ دادهٔ مفیدی است اما می‌تواند از خلق، برداشت سؤال و خودآگاهی اثر بگیرد.